طراحی استخر در محوطه ویلا | اصول، هزینه و اشتباهات رایج

طراحی استخر در محوطه ویلا از زمانی اهمیت پیدا می کند که تصمیم می گیرید آب را به بخشی از زندگی روزمره در باغ خود تبدیل کنید؛ نه اینکه فقط یک استخر بسازید و از پشت پنجره به آن نگاه کنید. استخر در جای مناسب، فضای چمن، نشیمن و آلاچیق را در کنار هم می چیند و در جای نامناسب، حتی استفاده از بهترین مصالح هم نتیجه مطلوبی به همراه ندارد. در این راهنما، انواع استخر، انتخاب محل مناسب در محوطه، ابعاد، فرم، مصالح و نکات فنی ساخت استخر ویلا را با زبانی ساده و بر اساس تجربه پروژه های اجرایی گروه معماری دانشی بررسی می کنیم تا پیش از شروع کار، با نکات مهم طراحی و ساخت آشنا شوید.

انواع استخر ویلا؛ بتنی یا پیش ساخته؟

پیش از آنکه درباره ظاهر و زیبایی استخر تصمیم بگیرید، باید نوع سازه آن را مشخص کنید؛ انتخابی که روی ابعاد، شکل، مصالح و حتی مدت زمان اجرای پروژه اثر می گذارد. سه گزینه اصلی وجود دارد: استخر بتنی، استخر پیش ساخته و استخر سرپوشیده که بیشتر در مناطق سردسیر کاربرد دارد. انتخاب میان این گزینه ها به شرایط زمین، بودجه و نحوه استفاده شما از استخر بستگی دارد.

استخر بتنی؛ آزادی فرم و ماندگاری

استخر بتنی رایج ترین انتخاب برای ویلاهاست. مهم ترین مزیت آن این است که شکل و ابعاد استخر را می توان متناسب با شرایط زمین و معماری ساختمان طراحی کرد؛ اگر زمین شما شیب دارد یا می خواهید استخر با خطوط و فرم ساختمان هماهنگ باشد، سازه بتنی تقریبا هر شکل دلخواهی را می پذیرد. اگر مراحل ساخت و آب بندی آن به درستی انجام شود، چندین دهه دوام می آورد و امکان اجرای امکاناتی مانند آب نما، چراغ های زیر آب و سکوی نشیمن در داخل و اطراف آن وجود دارد. در پروژه ویلای دماوند که در ادامه مقاله می بینید، استخر بتنی روی سکویی به ارتفاع ۶۰ سانتی متر اجرا شده و در کنار نشیمن، فضای یکپارچه ای به وجود آورده است.

استخر پیش ساخته؛ سرعت اجرا و محدودیت ابعاد

استخرهای پیش ساخته معمولا با بدنه فایبرگلاس یا پلی اتیلن تولید می شوند و در مدت چند روز قابل نصب اند؛ گزینه ای مناسب اگر خنک شدن و استفاده تفریحی از آب برایتان مهم تر از شنا کردن در مسافت طولانی است.

البته این مدل محدودیت هایی هم دارد: شکل و ابعاد آن به اندازه های استاندارد کارخانه محدود می ماند، شرایط خاک و نحوه نصب باید دقیق بررسی شود و برای بعضی باغ های بزرگ و زمین های با فرم خاص، انتخاب مناسبی نیست. به طور خلاصه: اگر آزادی عمل در انتخاب شکل و اندازه برایتان اهمیت دارد، بتنی انتخاب بهتری است؛ اگر سرعت اجرا و هزینه پایین تر می خواهید، پیش ساخته.

استخر سرپوشیده و سقف متحرک؛ پاسخ اقلیم های سرد

در مناطق سردسیر مانند کرج و سایر مناطق استان البرز، مدت استفاده از استخر روباز محدود است؛ به همین دلیل بعضی از صاحبان ویلا استخر سرپوشیده می سازند یا از سقف های متحرک استفاده می کنند. استخر سرپوشیده به فضای بیشتری در ساختمان و طراحی دقیق تر تاسیسات نیاز دارد، اما امکان استفاده در فصل های مختلف سال را فراهم می کند و دمای آب را در محدوده دلخواه نگه می دارد.

سقف متحرک مزایای هر دو مدل را در اختیار شما می گذارد: در روزهای گرم سال، سقف را باز می کنید و از استخر روباز استفاده می کنید و در روزهای سرد یا بارانی، با بستن سقف، استفاده از استخر ادامه پیدا می کند؛ بدون اینکه ارتباط بصری محوطه با فضای بیرون کاملا از بین برود.

برای جمع بندی تفاوت های دو گزینه اصلی بازار، جدول زیر را ببینید:

طراحی استخر در محوطه ویلا؛ جایگاه استخر کجاست؟

مهم ترین سوال در طراحی استخر ویلا این است که استخر در کدام قسمت محوطه قرار بگیرد. استخر باغ فقط فضایی برای شنا کردن نیست؛ باید با نشیمن، آلاچیق و فضای سبز هماهنگ باشد. به همین دلیل بهتر است استخر از قسمت های پر استفاده ویلا مانند اتاق نشیمن و تراس قابل مشاهده باشد، مسیر مناسبی برای رفت و آمد داشته باشد و در عین حال حریم خصوصی اعضای خانواده حفظ شود. انتخاب محل استخر یکی از اولین تصمیم های طراحی محوطه است؛ حتی پیش از انتخاب کاشی، سنگ و چراغ های تزئینی.

دید استخر از داخل بنا و نشیمن

استخری که از اتاق نشیمن یا تراس اصلی دیده شود، ارتباط بیشتری با فضای زندگی روزمره پیدا می کند و اعضای خانواده بیشتر از آن استفاده می کنند. در پروژه طراحی نما و محوطه ویلای دماوند، کارفرما می خواست از داخل ساختمان به استخر و فضای نشیمن کنار آن دید داشته باشد و فضای داخلی ویلا از بیرون هم قابل مشاهده باشد. پاسخ طراحی، سکویی به ارتفاع ۶۰ سانتی متر بود که استخر و نشیمن روی آن قرار گرفتند و سایبان مشبک کنار آن، هم سایه می دهد و هم نور ملایم.

استخر بهتر است در جایی از محوطه قرار بگیرد که از فضای داخلی ویلا، به ویژه نشیمن، به خوبی دیده شود. به این ترتیب، استخر فقط محلی برای شنا نیست، بلکه به بخشی از فضای زندگی خانواده تبدیل می شود. به همین دلیل، در طراحی محوطه، ابتدا محل استخر را مشخص می کنیم تا بتوانیم سایر بخش ها را متناسب با آن طراحی کنیم.

مهندس محبوبه دانشی

توالی ورود تا آب؛ استخر به عنوان نقطه اوج مسیر

مسیر رسیدن به استخر بهتر است طوری طراحی شود که مهمان پس از ورود به ویلا، به تدریج با قسمت های مختلف محوطه آشنا شود و در نهایت به فضای استخر برسد؛ نه اینکه استخر درست کنار دروازه ورودی باشد و مهمان بدون هیچ مقدمه ای به کنار آب برسد. در طراحی فضای سبز و محوطه، به این مفهوم «توالی ورود» می گویند؛ برای مطالعه بیشتر، راهنمای طراحی ورودی باغ ویلا را پیشنهاد می کنیم. وقتی مسیر از فضای سبز و نشیمن عبور کند و به استخر ختم شود، استخر به نقطه اوج و یکی از جذاب ترین بخش های محوطه تبدیل می شود.

سکو، اختلاف ارتفاع و فاصله تا ساختمان

قرار نیست استخر همیشه هم سطح زمین ساخته شود. در بعضی از پروژه ها، اجرای استخر روی سکو ظاهر محوطه را زیباتر می کند، دید به آب را بهتر می کند و حتی مشکل شیب زمین را برطرف می کند؛ اما در طراحی سکو باید به ارتفاع آن و نحوه دسترسی توجه کرد تا احتمال زمین خوردن و حادثه بالا نرود.

فاصله استخر تا ساختمان هم یک تعادل است: نزدیکی بیش از حد، پاشیدن آب و رطوبت نما را به همراه دارد و دور بودن زیاد، ارتباط استخر با فضای اصلی زندگی را کم می کند. تعیین این فاصله باید با توجه به ابعاد زمین، موقعیت ساختمان، جهت وزش باد و نحوه استفاده از محوطه، از همان مرحله طراحی انجام شود.

ابعاد، عمق و فرم استخر ویلا

ابعاد و عمق متناسب با ویلای ایرانی

استخر ویلا لزوما نباید ابعاد بزرگی داشته باشد یا مانند استخرهای ورزشی برای شنا حرفه ای طراحی شود؛ بیشتر خانواده ها استخری می خواهند که در آن کمی شنا کنند، در روزهای گرم سال خنک شوند و کنار آب وقت بگذرانند. بر اساس تجربه پروژه های ما، استخری با طول حدود ۶ تا ۱۰ متر و عرض ۳ تا ۴ متر برای بسیاری از باغ های متوسط مناسب است و عمق معمول آن ۱۲۰ تا ۱۵۰ سانتی متر در نظر گرفته می شود؛ البته این اندازه ها قطعی نیستند و باید با توجه به ابعاد زمین، تعداد استفاده کنندگان و هدف از ساخت استخر تعیین شوند.

اگر در خانواده کودک دارید، بهتر است بخشی از استخر عمق کمتری داشته باشد؛ و اگر معمولا مهمانان زیادی دارید، کف شیب دار امکان داشتن عمق های متفاوت را در یک استخر فراهم می کند تا هم بزرگسالان و هم کسانی که عمق کمتر می خواهند، راحت استفاده کنند.

فرم های رایج؛ مستطیلی، آزاد و اینفینیتی

شکل استخر باید با معماری ویلا و طراحی محوطه هماهنگ باشد. استخر مستطیلی به دلیل خطوط منظم، با ساختمان های مدرن و محوطه های منظم هماهنگی خوبی دارد و برای استفاده معمول و شنا کردن هم مناسب است. فرم آزاد با خطوط منحنی و قوس های نرم، بیشتر با فضای طبیعی باغ و کاشت آزاد هماهنگ می شود و برای محوطه هایی با حس طبیعی، انتخاب بهتری است.

استخر اینفینیتی یا لبه نامرئی برای زمین های شیب دار و ویلاهایی با چشم انداز باز کاربرد دارد: آب از یک سمت سرریز می شود و از زاویه دید مشخص، مرز میان آب و آسمان از بین رفته به نظر می رسد. اجرای آن به تجهیزات بیشتری مانند مخزن سرریز و سیستم تصفیه مناسب نیاز دارد؛ پس فضای تاسیسات و نحوه اجرایش باید از ابتدای طراحی در نقشه دیده شود.

استخر کوچک و پلانج؛ راه گشای ویلای کم زمین

اگر باغ یا ویلای شما فضای زیادی ندارد، لازم نیست به طور کامل از ساخت استخر صرف نظر کنید. استخر پلانج (Plunge Pool) ابعاد کوچکی دارد و نسبت به اندازه خود می تواند عمق بیشتری داشته باشد؛ هدف از ساخت آن بیشتر خنک شدن، نشستن در آب و استفاده تفریحی است، نه شنا کردن در مسافت طولانی. با استفاده از دک چوبی، سنگفرش و فضای سبز اطراف، این مدل را می توان به خوبی با باغ های کوچک هماهنگ کرد.

برای آشنایی بیشتر با نحوه اجرای این مدل، مقاله How To Install a Plunge Pool از سایت This Old House را پیشنهاد می کنیم که مراحل نصب یک استخر پلانج در حیاط کوچک یک خانه را با جزئیات اجرا نشان می دهد؛ بسیاری از ایده های این مدل را می توان با توجه به شرایط زمین، در طراحی ویلاهای ایرانی هم به کار برد.

متریال و نمای استخر ویلا

انتخاب مصالح استخر فقط به زیبایی آن مربوط نمی شود؛ این مصالح باید در برابر تابش آفتاب، مواد شیمیایی موجود در آب و رطوبت مداوم مقاومت کافی داشته باشند. در طراحی ظاهری استخر سه بخش اصلی را باید در نظر گرفت: پوشش داخلی استخر، کف سازی اطراف آن و مصالح مکمل مانند چوب و سنگ. اگر این سه بخش با نمای ساختمان و طراحی محوطه هماهنگ باشند، استخر به جای اینکه سازه ای جداگانه در باغ به نظر برسد، به بخشی از طراحی کلی ویلا تبدیل می شود.

کاشی و موزاییک استخری؛ رنگ آب را کاشی انتخاب می کند

رنگ آبی که در استخر مشاهده می کنید، تا حد زیادی به رنگ و جنس پوشش داخلی آن بستگی دارد: کاشی ها و موزاییک های آبی معمولا آب را فیروزه ای و روشن نشان می دهند و رنگ های سبز ملایم، فضای طبیعی تری شبیه یک چشمه طبیعی می سازند. اگر به آبی روشن و شفاف علاقه دارید، ترکیب زمینه سفید یا کرم با کاشی های آبی روشن انتخاب مناسبی است. البته نور محیط، عمق آب و شرایط اطراف استخر هم روی رنگ نهایی آب اثر می گذارند.

در پروژه ویلای سهیلیه کرج، کاشی استخری در کنار فضای چمنی که تا نزدیکی لبه آب ادامه پیدا کرده، ترکیب ملایمی ایجاد کرده است؛ مرز میان فضای سبز و استخر نرم تر دیده می شود و استخر بخشی از فضای طبیعی باغ به نظر می رسد. این روش علاوه بر زیبایی، به طراحی مناسب لبه های استخر هم کمک می کند؛ موضوعی که در فضاهای مورد استفاده کودکان اهمیت بیشتری دارد.

سنگ، بتن اکسپوز و کفسازی دور استخر

فضای اطراف استخر محل رفت و آمد، قرار گرفتن صندلی های آفتابگیر و دورهمی های خانوادگی است. کف این قسمت باید در برابر رطوبت و مواد شیمیایی مقاومت داشته باشد، هنگام خیس شدن بیش از حد لغزنده نشود و در روزهای گرم سال گرمای زیادی جذب نکند تا راه رفتن با پای برهنه روی آن راحت باشد. تایل های بتن اکسپوز با سطح زبر و سنگ های طبیعی با پرداخت مناسب از گزینه های رایج اند و انتخاب نهایی به شرایط آب و هوایی، سبک طراحی ویلا و میزان استفاده از استخر بستگی دارد.

نکته ای که گاهی در طراحی اطراف استخر فراموش می شود، شیب کف سازی است: آب ناشی از پاشیدن یا سرریز شدن باید به سمت کانال های جمع آوری هدایت شود، نه اینکه روی مسیر رفت و آمد مهمانان جمع شود یا به فضای نشیمن کنار استخر راه پیدا کند.

ترمو وود و دک چوبی کنار آب

چوب یکی از مصالحی است که فضای اطراف استخر را گرم تر و صمیمی تر نشان می دهد و استفاده از دک ترمو وود در محوطه ویلاهای مدرن طرفداران زیادی دارد. ترمو وود چوبی است که با روش حرارتی فرآوری شده و در مقایسه با چوب معمولی، مقاومت بیشتری در برابر رطوبت و تغییرات محیطی دارد؛ سطح آن برای راه رفتن با پای برهنه مناسب است و رنگ طبیعی اش ترکیب زیبایی با آب و سنگ می سازد.

در طراحی و بازسازی ویلای تهراندشت کرج، فضای نشیمن کنار استخر روی سکویی به ارتفاع ۲۰ سانتی متر و با چوب ترمو وود اجرا شد و لوورهای چوبی برای ایجاد سایه و حفظ حریم خصوصی در نظر گرفته شدند. درس این پروژه: چوب فقط برای پوشاندن کف به کار نمی رود؛ با کمک آن می توان نشیمن، سایه بان و بخش های مختلف محوطه را هم طراحی کرد.

تاسیسات و ایمنی استخر ویلا

تاسیسات و ایمنی شاید در نگاه اول چندان به چشم نیایند، اما تاثیر زیادی در کیفیت و طول عمر استخر دارند. اگر این بخش ها به درستی طراحی و اجرا شوند، سال ها بدون دردسر از استخر استفاده می کنید؛ در غیر این صورت، حتی زیباترین استخر هم ممکن است به منبع هزینه و مشکل تبدیل شود. به همین دلیل تمام جزئیات تاسیسات و ایمنی باید از همان ابتدای طراحی مشخص شود و کار به بعد از گودبرداری و شروع ساخت موکول نشود.

ضوابط طراحی استخر خانگی که نباید نادیده بگیرید

ضوابط طراحی استخر خانگی برای حفظ ایمنی و جلوگیری از مشکلات احتمالی در نظر گرفته شده اند. مهم ترین مورد، تناسب عمق استخر با افرادی است که از آن استفاده می کنند: اگر کودک خردسال در خانه دارید، فضایی با عمق کمتر در نظر گرفته شود. مورد بعدی، ایمنی تجهیزات برقی است: تمام تجهیزات باید متناسب با محیط مرطوب انتخاب و به شکل استاندارد نصب شوند و اگر زمین ویلا شیب دارد، استحکام پی و سازه استخر به دقت بررسی شود. دسترسی مناسب به موتورخانه برای سرویس های دوره ای نیز نباید فراموش شود.

در بسیاری از شهرها، ساخت استخر خانگی ممکن است به دریافت مجوز و رعایت ضوابط فنی نیاز داشته باشد. بنابراین پیش از شروع پروژه، شرایط منطقه خود را از شهرداری، سازنده یا مهندس ناظر بررسی کنید تا در میانه اجرای کار با مشکل روبرو نشوید.

موتورخانه، تصفیه و آب بندی

موتورخانه قلب فنی استخر است: پمپ، فیلتر و تجهیزات تصفیه در آن قرار می گیرند و وظیفه شان گردش و پاک سازی آب است. بهتر است موتورخانه نزدیک استخر باشد تا مسیر لوله کشی بیش از حد طولانی نشود؛ فضای مناسب و تهویه کافی داشته باشد و صدای پمپ و تجهیزات به فضای نشیمن و اتاق خواب ها منتقل نشود. جای موتورخانه باید از همان مرحله طراحی مشخص شود؛ زیرا تغییر موقعیت آن پس از پایان ساخت، معمولا ساده نیست و هزینه زیادی دارد.

آب بندی بدنه استخر بتنی نیز از حساس ترین مراحل اجراست. اگر لایه های عایق به درستی اجرا نشوند یا در محل اتصال ها و درزها مشکلی وجود داشته باشد، آب به مرور زمان به بیرون نشت می کند و به بدنه و پوشش داخلی استخر آسیب می رساند. به همین دلیل در پروژه های گروه معماری دانشی، اجرای آب بندی و بررسی دقیق درزها از مراحل مهم نظارت بر کار است و پیش از پوشش نهایی کنترل می شود.

ایمنی اطراف آب؛ کف ضد لغزش و دید کافی

بخش زیادی از حوادث استخرهای خانگی در اطراف آب اتفاق می افتد، نه داخل آن. برای کاهش این خطرات، لبه های استخر باید بدون قسمت های تیز و خطرناک اجرا شوند، کف و مسیرهای رفت و آمد ضد لغزش و نور کافی داشته باشند و دیدن سطح آب از داخل ساختمان ممکن باشد تا نظارت بر محیط استخر راحت تر شود.

نورپردازی اطراف استخر هم ایمنی و هم زیبایی را تعیین می کند: اگر مسیرها و لبه ها در شب به اندازه کافی روشن نباشند، حتی کفپوش های مناسب هم ایمنی کامل ایجاد نمی کنند. برای آشنایی بیشتر، مقاله نورپردازی نما و محوطه باغ ویلا را مطالعه کنید و در طراحی استخر، نورهای ایمنی مسیرها را از چراغ های تزئینی جدا در نظر بگیرید.

از ایده تا اجرا؛ مسیر طراحی استخر ویلا

طراحی استخر ویلا باید با بررسی شرایط زمین شروع شود، نه با انتخاب یک عکس زیبا از اینترنت: ابعاد و شیب زمین، جهت وزش باد، میزان دید همسایه ها، وضعیت آب های زیرزمینی و نحوه استفاده خانواده از ویلا. نیازهای خانواده ای که بیشتر روزهای هفته در ویلا حضور دارند، با خانواده ای که فقط آخر هفته ها به همراه تعداد زیادی مهمان می آید، یکسان نیست؛ پس پیش از هر تصمیمی مشخص شود استخر برای چند نفر، در چه فصل هایی و با چه هدف اصلی ساخته می شود.

در مرحله طراحی، ابتدا محل استخر در نقشه کلی محوطه مشخص می شود؛ سپس شکل و ابعاد، نوع مصالح، نحوه اجرای لبه ها، سکوهای اطراف و مسیرهای رفت و آمد تعیین می شوند و در نهایت جزئیات فنی مانند سیستم تاسیسات، آب بندی، نورپردازی و ایمنی به نقشه اضافه می شوند. در گروه معماری دانشی، طراحی استخر همزمان با طراحی محوطه انجام می شود تا موقعیت استخر، مسیرهای دسترسی، فضای سبز و نشیمن در کنار یکدیگر بررسی شوند؛ استخری که بعد از طراحی باغ و ساختمان به ذهن بیاید، معمولا برای پیدا کردن فضای مناسب با محدودیت های جدی روبرو می شود.

پس از پایان طراحی، نوبت اجراست: این مرحله معمولا با گودبرداری آغاز می شود و سپس پی و سازه، آب بندی، نصب تاسیسات، پوشش داخلی و در نهایت کف سازی و لبه های اطراف استخر اجرا می شوند. در تمام این مراحل، نظارت دقیق بر کیفیت اجرا تعیین کننده است؛ به ویژه آب بندی و اجرای درزها که هر اشتباه در آن ها می تواند در آینده باعث نشتی و هزینه های اضافی شود. پس از پایان کار نیز آموزش نگهداری از استخر — زمان مناسب شستشوی فیلترها، بررسی وضعیت آب، نگهداری از پمپ و آماده سازی استخر برای فصل سرد — کمک می کند استخر مدت طولانی تری قابل استفاده بماند.

بیشترین هزینه های یک استخر، بعد از آبگیری ظاهر می شود؛ نه در زمان ساخت. به همین دلیل در پروژه های ما، آب بندی و کنترل درزها پیش از اجرای پوشش نهایی چند بار بازبینی می شود.

مهندس محبوبه دانشی